علامهء حلى با سلطان محمد خدابنده ، همراهى خواجه نصير با هولاگو خان ، و همراهى عالمان بغداد با برخى از امراى آل بويه داشت - مورد قبول همهء عالمان شيعه قرار گرفت . همان زمان ، شمارى از عالمان نجف با انديشه‌هاى كركى به مخالفت برخاستند . نمونهء روشن آن شيخ ابراهيم قطيفى بود كه حتى حاضر به پذيرفتن هديهء شاه طهماسب نشد و در اين باره ، كركى با وى به بحث پرداخت . « 1 » همچنين از ميان فقيهان بزرگ اين دوره ، محقق اردبيلى ( م 993 ) كه به مقدس شهرت داشت ، صرف نظر از نامه‌اى كه گفته شده است به شاه عباس يا شاه طهماسب در وساطت براى كسى نوشت - و البته مورد آن مشكوك است - ارتباطى با دربار صفوى پيدا نكرد . چنان كه شيخ حسن فرزند شهيد ثانى ، صاحب معالم الاصول براى آن كه مجبور نشود با شاه عباس ديدار كند ، از آمدن به ايران صرف نظر كرد . « 2 » حكيم شاخصى هم كه با فقيهان اين دوره به خاطر پيوندشان با دربار برخورد داشت ، صدر الدين شيرازى ، معروف به ملا صدرا ( 979 - 1050 ) بود كه رفت و آمد به دربار را روا نمىشمرد . « 3 » وى در جايى با طعنه بر فقيهان مرتبط با دربار نوشت : اين گروه از ياد خدا غافلانند ، كجا اهل دلانند . اگر ذرّه‌اى از نور معرفت در دل ايشان تابيده مىبودى ، كجا در خانهء ظلمه و اهل دنيا را قبلهء خود مىساختند و هميشه با نفس و هوا نرد محبّت مىباختند . . . و همچنين است حال آن‌ها كه خود را از علما مىشمارند ، و روى از جانب قدس و طلب يقين گردانيده ، متوجهء محراب ابواب سلاطين شده‌اند و ترك اخلاص و توكل كرده . . . « 4 » ملا صدرا در اشعار خود نيز به انتقاد از عالمان دربارى پرداخت و مقصودش عالمانى بود كه در اين دوره در دستگاه صفوى صاحب منصب بودند . وى با اشاره به حب رياست در ميان عالمان قشرى ، چنين مىسرايد : نانهاده گام جز از بهر كام * نام حق نابرده جز از بهر نام هست معبود يكى مال و منال * هست مقصود يكى جاه و جلال آن يكى از درست و فتوا هستيش * وين دگر از زهد و تقوا مستيش آن يكى بر قرب سلطان متكى است * اعتمادش بر عطاى كرمكى است « 5 »

--> ( 1 ) . در اين باره ، به نوشتار منابع فكر سياسى شيعه در دورهء صفويه ، بحث از خراجيه‌ها ، مراجعه فرماييد . ( 2 ) . جزائرى ، انوار النعمانية ، ج 3 ، ص 57 ( 3 ) . بنگريد به دو رسالهء : سه اصل ، و كسر اصنام الجاهلية . ما در اين باره ، در نوشتار رويارويى فقيهان و صوفيان در دورهء صفوى بحث كرده‌ايم . دو عامل مهم ملا صدرا را به مخالفت با اين قبيل فقيهان كشاند : نخست ضديت آنان با حكما و عرفا و صوفيه ، دوم رسيدن آنان به جاه و مقام و ثروت . ( 4 ) . شيرازى ، صدر الدين ، رسالهء سه اصل ، ص 18 ؛ و بنگريد : صص 50 ، 64 ، 99 - 100 ( 5 ) . شيرازى ، صدر المتألهين ، مثنوى ، ص 88